Organizacja struktur konspiracyjnej produkcji broni palnej na terenie okupowanej Polski w latach 1939-1945.

W latach 1942-1944 wykształciła się struktura zarządzania tajną produkcją w ramach Armii Krajowej. Odpowiedzialność za produkcję narzędzi do walki z okupantem spoczywała na barkach II Zastępcy Szefa Sztabu, który nadzorował również Służbę Uzbrojenia. Sekcje produkcyjne, szczególnie te przeznaczone dla jednostek zajmujących się dywersją i sabotażem, były zlokalizowane w oddziałach saperów KG AK. Na czele tych oddziałów stał ppłk Franciszek Niepokólczycki, znany jako “Teodor”, lider Związku Odwetu, który rozpoczął produkcję granatów już w 1940 roku.

Centralnym punktem projektowania i tworzenia broni dla Kierownictwa Dywersji Armii Krajowej, znanego jako “Kedyw”, było Biuro Badań Technicznych w Warszawie. To biuro zajmowało się opracowywaniem systemów konstrukcyjnych, produkcją oraz testowaniem materiałów wybuchowych, granatów, broni palnej i sprzętu minerskiego, a także szkoleniem specjalistów. Głównym koordynatorem produkcji konspiracyjnej dla wszystkich oddziałów AK był inż. Witold Gokieli, “Ryszard”. Funkcję szefa służby uzbrojenia, odpowiedzialnego za dystrybucję, przechowywanie i ochronę wytworzonej broni i sprzętu, pełnił ppłk Jan Szypowski “Leśnik”, który później został dowódcą zgrupowania na Starym Mieście podczas Powstania Warszawskiego. Jego zastępcą był prof. Dionizy Smoleński, późniejszy rektor Politechniki Warszawskiej i ekspert od materiałów wybuchowych.

Grafika 1. Główni dowódcy produkcji uzbrojenia w okupowanej Polsce.

Główną rolę w organizacji wytwarzania strzeleckich środków walki przejęła inicjatywa środowiska technicznego inżynierów, techników i specjalistów produkcji amunicji oraz uzbrojeniowej, które chciało wnieść swój wkład do walki o niepodległość. Polskie konspiracyjne rusznikarnie rozwinęły się na skalę nie mającą odpowiednika w innych okupowanych krajach Europy. Wytwórstwo i produkcja broni jest sprawą bardzo trudną nawet w optymalnych, niekonspiracyjnych warunkach.

Precyzja, dokładność, wysokie wymagania materiałowe, ostre zasady bezpieczeństwa przy wytwarzaniu materiałów wybuchowych, odpowiedni park maszynowy, kwalifikacje kadry to tylko szkicowo zarysowane warunki wytwarzania środków prowadzenia ognia i walki bezpośredniej. Tego oczywiście nie można było optymalnie zorganizować w warunkach konspiracji. Starano się projektować broń tak, aby nie stwarzać szczególnych trudności technologicznych przy jej produkowaniu, gdyż warunki produkcyjne były bardzo trudne, najczęściej prawie prymitywne. Zdarzało się również przeprojektowywać gotowe już konstrukcje, aby upraszczając je do maksimum móc produkować je w warunkach podziemnej konspiracji

Problemy i produkcja.

Przemysł zbrojeniowy na terenach okupowanych był bardzo wnikliwie śledzony przez żandarmerię niemiecką, gestapo oraz służby bezpieczeństwa Niemieckiego okupanta. Siatka szpiegowska, volksdeutschów i szpicli działająca niekiedy w szeregach ruchu oporu, poszukiwała ośrodków produkcji i osób w nią zaangażowanych. Była to autentyczna, choć niekreślona, linia frontu walki. Dużym osiągnięciem konspiracji antyniemieckiej stała się produkcja pistoletów maszynowych. Były to notabene urządzenia precyzyjne, posiadające swoje tolerancje, przy których drobne odchylenia mogą skutkować zaburzeniem automatyki pracy broni, a co za tym szło broń się zacinała i odmawiała posłuszeństwa, co w warunkach bojowych mogło przesądzać o powodzeniu akcji i życiu lub śmierci jej uczestników.

Wyrób pistoletów polegał głównie na odtwarzaniu budowy znanych już rozwiązań, zastosowanych w zdobycznej czy zrzutowej broni palnej. Wysiłek konstruktorów często skupiony był na modyfikacji i upraszczaniu technologicznym znanych już konstrukcji, aby można było wykonywać ją szybciej i prościej w warunkach konspiracyjnych. Niektóre detale, części
i elementy uzbrojenia wykonywane były w stanie surowym, co ułatwiało utajnienie ich przeznaczenia.

W ramach działań konspiracyjnych Armii Krajowej, wiele legalnie działających przedsiębiorstw, które oferowały handel i usługi dla społeczeństwa, było zaangażowanych w zadania produkcyjne i kooperacyjne. Sieć produkcyjna obejmowała również zakłady przemysłowe, które zostały przejęte przez okupanta, takie jak: Skarżysko, Huta Stalowa Wola, Radom oraz inne znajdujące się w okręgach warszawskim, krakowskim, łódzkim, lubelskim i śląskim. Elementy wymagające bardziej zaawansowanych technologii lub materiałów były czasami produkowane nawet w zakładach na terenie Rzeszy Niemieckiej, w tym Junkers, Fama we Wrocławiu, Magdeburg Werke, Zeiss w Jenie, Brun Werke w Braunschweig i Stock w Berlinie. Z powodów organizacyjnych i konspiracyjnych, specjalna produkcja była szeroko rozproszona, co utrudniało transport i zarządzanie całym systemem.

Od 1939 do 1945 r. produkowano elementy niezbędne do wytworzenia broni palnej oraz pistolety maszynowe w wielu ośrodkach, montowniach oraz zakładach produkcyjnych:

Pistolety Maszynowe „Błyskawica” montowane w Warszawie przy Placu Grzybowskim 3/5
Pistolety maszynowe KOP/PAL,
Świętokrzyskie KISy,
Skarżyskie Steny,
Suchedniowskie Steny,
Radomskie Steny,
Rzeszowskie Steny,
Lwowskie Steny,
Warszawskie Steny,
Krakowskie Steny,
Pistolety maszynowe Choroszmanów,
Opatowskie Bechowce,
Inne peemy nieprodukowane seryjnie,
Pistolet ViS wz. 35.