Konspiracyjna produkcja broni palnej

Konspiracyjna produkcja broni palnej w Polsce podczas II wojny światowej było działaniem podziemnym, mającym na celu zaopatrzenie polskiego ruchu oporu w broń niezbędną do walki z okupantem. Proces ten polegał na tajnym produkowaniu broni w warunkach ograniczonych możliwości technicznych i materiałowych, często w prowizorycznych warsztatach ukrytych w piwnicach, lasach czy nawet w mieszkaniach prywatnych.

Produkcja ta była niezwykle ryzykowna, ponieważ każda jej faza – od zdobycia projektów
i materiałów, przez samą produkcję, aż po dystrybucję gotowej broni – mogła zostać wykryta przez gestapo lub inne siły okupacyjne. Mimo to, dzięki determinacji i odwadze konspiratorów, udało się wyprodukować i dostarczyć na potrzeby Armii Krajowej i innych grup oporu tysiące egzemplarzy broni, w tym słynnych pistoletów maszynowych STEN. Konspiracyjna produkcja broni palnej była również wyrazem polskiego ducha niepodległościowego i inżynieryjnego sprytu. W obliczu niemożności legalnego zaopatrzenia się w broń, Polacy wykazali się zdolnością do adaptacji, innowacji i skutecznego wykorzystania dostępnych zasobów, aby stawić czoła przeciwnikowi znacznie lepiej wyposażonemu i liczniejszemu.

Polskie „Steny”

W czasach najcięższych prób, kiedy losy świata ważyły się na krawędzi, konspiracyjna produkcja pistoletów maszynowych STEN stała się symbolem oporu i determinacji. Pistolet STEN, choć prosty w konstrukcji, odegrał kluczową rolę w ruchu oporu przeciwko nazistowskim okupantom, zwłaszcza w okupowanej Polsce, gdzie jego produkcja była nie tylko aktem buntu, ale i przejawem inżynieryjnego geniuszu narodu walczącego o przetrwanie.

W niniejszym artykule przyjrzymy się historii tych niepozornych, lecz niezwykle ważnych narzędzi walki, które były produkowane w warunkach konspiracyjnych, często w tajemnicy przed wrogiem, w prowizorycznych warunkach, a mimo to stanowiły ważny element arsenału walczącej Polski.

Fabryka Jarnuszkiewicza i polskie „Steny” z ul. Grzybowskiej 25 w Warszawie

Fabryka „Konrad, Jarnuszkiewicz i S-ka” mieszcząca się przy ulicy Grzybowskiej 25 w Warszawie w okresie okupacji zatrudniała blisko 600 pracowników. Przedsiębiorstwo zajmowało się wytwarzaniem łóżek, stołów, foteli operacyjnych, szafek lekarskich oraz innego sprzętu szpitalnego. Dodatkowo w fabryce pracował Józef Kapler „Jutka” mistrz narzędziowni, który był rusznikarzem oraz magazynierem broni w 7 kompanii „Jowisz” w Piastowie pułku AK „Pruszków”.

W listopadzie 1942 r. po tym jak kompania otrzymała dwa brytyjskie Steny do szkolenia szef kompanii Feliks Zaborski „Pieniążek” oraz Kapler, którzy byli z zawodu metalowcami, rozłożyli całą konstrukcję peemu na części pierwsze, a po zapoznaniu się z nią i potwierdzeniu jej prostoty, doszli do wniosku, że warto podjąć próbę konspiracyjnego wykonania podobnej broni.

Pierwszy wyprodukowany podziemnie egzemplarz peemu został przedstawiony Janowi Sadowskiemu „Suzinowi” przez „Jutkę” w święta wielkanocne 1943 r. Na bocznych ścianach gniazda magazynka był z jednej strony widoczny orzeł polski i litery WP, a z drugiej – numery seryjne. Był to pierwszy wyprodukowany przez nich prawdziwie „polski sten” gdzie wkrótce gotowe miały być kolejne egzemplarze. Peemy częściowo wykonywane były w godzinach wieczornych w fabryce a następnie potajemnie transportowane do Piastowa i tam w mieszkaniu „Pieniążka” montowane.

Gotowe Steny przystrzelano w schronie Kaplera pod szopą przy ulicy Brandta 11 w Piastowie. Do pierwszych trzech wyprodukowanych konspiracyjnie stenów nie wykonano luf ani magazynków. Przekraczało to jeszcze możliwości techniczne zakładu więc skorzystano
z zamontowania części ze zrzutowych peemów.

Wiosną 1943 r. „Suzin” podjął zakończone sukcesem rozmowy z przełożonymi na temat rozwinięcia produkcji peemów. Kosztorys wykonania jednego stena opiewał na 4125 zł. i taką sumę refundował Kedyw. W pierwszym półroczu 1943 r. wykorzystując park maszynowy fabryki udało się przygotować większość drobnego oporządzenia i narzędzi do rozpoczęcia produkcji seryjnej. Na sam koniec wykonano przeciągarkę, przyrząd do produkcji najtrudniejszego elementu jakim jest lufa.

W grudniu 1943 r. ruszyła produkcja seryjna, która wykonywała kompletne peemy nie wliczając w to magazynków. Ustalono sposób cechowania produkcji wybijanej na gnieździe magazynka. Zawierała ona wybity znak orła i zakamuflowany numer broni np. 02043038, gdzie zero poprzedzało liczbę lub cyfrę oznaczającą miesiąc oraz liczbę oznaczającą rok produkcji i numer bieżący produkcji.

Materiałem wykorzystywanym do wyrobu komór zamkowych były rury stalowe używane
w fabryce do stołów operacyjnych, foteli dentystycznych oraz pomp hydraulicznych. Surowiec na trzon zamkowy dostarczany był częściowo przez „Mechanika” a częściowo pozyskiwany był z surowców fabrycznych. Magazynki, które notabene często szwankowały były dostarczane
w gotowej postaci głównie z jednej ze szkół zawodowych, w której również działała konspiracja. Przy pierwszej partii peemów lufy wykonywano, przekalibrowywując lufy erkaemów Browninga wz. 28, później kupowano stal chromoniklowaną którą cięto, wstępnie hartowano a na końcu wiercono i bruzdowano przeciągaczem.

Do marca 1944 r. dorobek konspiracyjnej produkcji peemów zamykał się w liczbie 12 przystrzelonych i sprawdzonych stenów. W kwietniu było już zmontowanych 20 sztuk broni.
W okresie maj-czerwiec produkcja przyniosła dalsze 64 steny. W sumie do 30 czerwca 1944 r. zespół rusznikarzy wykonał 96 kompletnych peemów oraz elementy do wyprodukowania 180 pistoletów maszynowych. W lipcu 1944 r. oraz w czasie powstania ukończono i zmontowano kolejne 84 egzemplarze którymi zostały zasilone oddziały śródmieścia. Ostateczny bilans obliczany jest na 180 peemów wykonanych w fabryce przy Grzybowskiej 25 przez zespół 24 rzemieślników.

Chcesz docenić moją pracę? Zostaw opinie klikając lub skanując poniższy kod QR : )